شراب در لغت به معنای هر نوشیدنی است، اما در اصطلاح فقهی و قرآنی به نوشیدنی ای گفته می شود که عقل را زائل کند و به اصطلاح «مسکر» باشد. اسلام به صراحت و با دلایل متعدد از جمله آیات صریح قرآن کریم، روایات متواتر پیامبر اکرم (ص) و اهل بیت (ع)، و همچنین اجماع تمام فقهای مسلمان، مصرف هرگونه نوشیدنی مست کننده را حرام اعلام کرده است. حرمت شراب در اسلام نه تنها یک حکم عبادی، بلکه مبتنی بر حکمت های عمیق جسمی، روانی، اخلاقی و اجتماعی است که پژوهش های علمی نوین نیز بخش های مهمی از آن را تأیید می کنند. در این مقاله به بررسی جامع تعریف شراب، دلایل حرمت، احکام فقهی، حکمت های این حکم و پرسش های پرتکرار پیرامون آن می پردازیم.
تعریف شراب در لغت و اصطلاح
واژه «شراب» در زبان عربی در اصل به معنای هر نوع نوشیدنی به کار می رفته است. در قرآن کریم نیز این واژه گاهی در معنای عام نوشیدنی آمده است؛ چنان که در توصیف بهشت می فرماید: «وَسَقَاهُمْ رَبُّهُمْ شَرَابًا طَهُورًا» (انسان/۲۱)؛ و پروردگارشان نوشیدنی پاکیزه ای به آنان نوشاند. اما در اصطلاح فقهی و در کاربرد رایج، شراب به نوشیدنی ای گفته می شود که از تخمیر انگور یا سایر میوه ها و دانه ها به دست آید و خاصیت مست کنندگی داشته باشد.
در فقه اسلامی، واژه دقیق تر و پرکاربردتر «خَمر» است که از ریشه «خَمَرَ» به معنای پوشاندن و پنهان کردن گرفته شده است؛ زیرا عقل را می پوشاند و زائل می کند. فقها همچنین از اصطلاح «مسکر» استفاده می کنند که به معنای هر ماده ای است که باعث سکر و از بین رفتن اختیار عقل شود. بر این اساس، هر نوشیدنی که در مقدار زیاد موجب مستی شود، حتی اگر در مقدار کم مست کننده نباشد، از نظر فقهی در حکم خمر و حرام است.
تفاوت خمر، شراب و مسکر در متون فقهی
فقهای بزرگ شیعه و اهل سنت میان این سه اصطلاح تفاوت های ظریفی قائل شده اند. خمر معمولاً به شراب انگور تخمیر شده اختصاص دارد. شراب دایره ای عام تر دارد و شامل هر نوشیدنی الکلی می شود. مسکر عام ترین اصطلاح است و هر ماده ای اعم از نوشیدنی یا خوراکی جامد که عقل را زائل کند در بر می گیرد. قاعده فقهی مشهور «ما أَسکرَ کثیرُهُ فَقَلیلُهُ حَرام» (هرچه مقدار زیادش مست کننده باشد، مقدار کمش نیز حرام است) درباره همه این موارد جاری می شود.
دلایل حرمت شراب در اسلام
حرمت شراب در اسلام از قطعی ترین احکام دین است و بر پایه سه دسته دلیل استوار شده است: آیات قرآن کریم، روایات متواتر، و اجماع امت اسلامی. هیچ یک از فقهای معتبر در هیچ فرقه ای از مسلمانان، در جواز مصرف شراب تردید نکرده اند و این حکم از ضروریات دین شمرده می شود.
آیات قرآن درباره حرمت شراب
قرآن کریم در چندین آیه به موضوع شراب پرداخته است. در سوره بقره آیه ۲۱۹ می فرماید: «یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَکْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا»؛ از تو درباره شراب و قمار می پرسند، بگو در آن دو گناهی بزرگ است و سودهایی برای مردم، ولی گناهشان از سودشان بیشتر است. این آیه در مرحله نخست، نگاه منفی به شراب را در ذهن مسلمانان شکل داد.
در مرحله دوم، سوره نساء آیه ۴۳ نازل شد: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُکَارَى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ»؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، در حالی که مست هستید به نماز نزدیک نشوید تا آنچه می گویید بدانید. این آیه نمازگزار مست را ممنوع کرد و عملاً فرصت مصرف شراب را محدود ساخت.
در مرحله نهایی و تحریم قطعی، آیات ۹۰ و ۹۱ سوره مائده نازل شد: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَیْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ وَیَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، شراب و قمار و بت ها و تیرهای قرعه، پلیدی و از کارهای شیطان است، از آنها دوری کنید تا رستگار شوید. شیطان تنها می خواهد به وسیله شراب و قمار، میانه شما عداوت و کینه افکند و شما را از یاد خدا و از نماز باز دارد. آیا دست برمی دارید؟
عبارت «فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ» (آیا دست برمی دارید؟) نشان دهنده قاطعیت نهایی این حکم است. واژه «رِجْسٌ» نیز به معنای پلیدی و ناپاکی است که هم بار نجاست ظاهری دارد و هم بار انحراف معنوی.
روایات پیامبر (ص) و اهل بیت (ع)
روایات فراوانی از پیامبر اکرم (ص) و امامان شیعه در ذمّ شراب و حرمت آن وارد شده است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «خمر امّ الخبائث است»؛ یعنی شراب مادر همه پلیدی هاست. در حدیث دیگری از ایشان نقل شده است: «هر آنچه زیادش مست کند، کمش نیز حرام است.» این قاعده که در فقه به قاعده «اسکار» معروف است، مبنای تحریم همه مشروبات الکلی حتی با درصد پایین قرار گرفته است.
امام صادق (ع) می فرمایند: «شراب کلید هر بدی است؛ هر کس آن را بنوشد، نمازش چهل روز پذیرفته نمی شود و اگر بمیرد در حالی که شراب در شکمش است، مانند کسی می میرد که بت پرست بوده است.» این روایت نشان می دهد که حرمت شراب تنها یک حکم ظاهری نیست، بلکه تأثیرات عمیق معنوی و اخروی نیز دارد.
امام علی (ع) در نامه ای به یکی از یارانش فرمودند: «از شراب دوری کن که آن کلید هر بدی است و انسان را به گناه می کشاند. مست، نه خود را می شناسد نه پروردگارش را، و در مستی، شیطان بر او چیره می شود.» این کلمات، حکمت های اخلاقی و روانی حرمت شراب را به روشنی بیان می کند.
اجماع فقها
تمامی فقهای شیعه و سنی در طول چهارده قرن گذشته، بر حرمت شراب اتفاق نظر دارند. این اجماع به گونه ای است که هیچ عالم معتبری در جواز آن سخن نگفته است. علامه حلی در کتاب تذکره، شیخ طوسی در کتاب تهذیب، محقق حلّی در شرائع، و فقهای معاصر از جمله امام خمینی (ره)، آیت الله سیستانی، آیت الله مکارم شیرازی و همه مراجع تقلید، حرمت شراب را از ضروریات دین شمرده اند. انکار این حکم در واقع انکار ضروری دین محسوب می شود.
احکام فقهی شراب
شراب در فقه اسلامی احکام متعددی دارد که دانستن آن ها برای هر مسلمان ضروری است. این احکام شامل نجاست، حرمت خوردن، خرید و فروش، ساختن، و موارد مربوط به طهارت در عبادات می شود.
نجاست شراب
بر اساس آیه «إِنَّمَا الْخَمْرُ… رِجْسٌ» و روایات متعدد، شراب در فقه شیعه «عین نجس» است؛ یعنی خود ذات آن نجس محسوب می شود. این بدان معناست که تماس شراب با لباس، بدن، ظروف و هر چیز پاک دیگری، آن را نجس می کند. برای پاک شدن، باید با آب کر یا آب قلیل به روش های شرعی شست وشو انجام شود. در فقه اهل سنت، اکثر فقها نیز شراب را نجس می دانند، هرچند برخی از مالکیان آن را تنها حرام می دانند و نه نجس عینی.
اگر قطره ای شراب در غذا یا نوشیدنی دیگری بیفتد، آن غذا یا نوشیدنی نیز نجس و حرام می شود. حتی مقدار بسیار کم آن نیز همین حکم را دارد، زیرا در فقه قاعده ای وجود دارد که می گوید: «ما اسکر کثیره فقلیله حرام»؛ هرچه زیادش مست کند، کمش نیز حرام است. بنابراین حتی یک قطره شراب در یک لیوان آب، آن آب را حرام می کند.
حرمت خوردن و آشامیدن
خوردن حتی یک قطره شراب حرام است و گناه کبیره محسوب می شود. این حکم شامل هر نوع نوشیدنی الکلی می شود، چه از انگور باشد و چه از جو، خرما، کشمش، سیب یا هر ماده دیگر. نوشابه های الکلی، ماءالشعیر الکلی، و هر نوشیدنی که درصدی الکل داشته باشد و در مجموع مست کننده باشد، همه در این حکم شریک هستند.
حرمت خرید، فروش و معامله
خرید و فروش شراب نیز حرام است و معامله با آن باطل محسوب می شود. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «خداوند شراب را حرام کرد، پس حرام کرد قیمت آن را نیز.» بنابراین، مسلمان نباید شراب را به مسلمان یا غیرمسلمان بفروشد، نه به عنوان هدیه بدهد، نه در مهمانی ای که شراب سرو می شود شرکت کند، و نه در تولید، حمل و نگهداری آن مشارکت کند. درآمد حاصل از فروش شراب نیز حرام و مال نامشروع است.
حرمت ساختن و تولید
ساختن شراب و هر ماده مست کننده ای حرام است. این حکم شامل کار در کارخانه های تولید مشروبات الکلی، تبلیغ آن، و هر نوع مشارکت در فرایند تولید می شود. حدیثی از پیامبر اکرم (ص) نقل شده است: «ده گروه در شراب لعنت شده اند: آن که می کارد، آن که می چکاند، آن که می نوشد، آن که حمل می کند، آن که برایش حمل می شود، آن که می دهد، آن که می فروشد، آن که قیمتش را می خورد، آن که می خرد و آن که برایش خریده می شود.»
آیا همه مشروبات الکلی حرام هستند؟
یکی از پرسش های رایج این است که آیا همه نوشیدنی هایی که درصدی الکل دارند حرام هستند یا خیر. پاسخ فقهی بر اساس قاعده «اسکار» داده می شود. هر نوشیدنی که اگر مقدار زیادی از آن مصرف شود، مستی بیاورد، حرام است؛ حتی اگر در مقدار کم مست کننده نباشد. بنابراین ماءالشعیر الکلی، نوشیدنی های الکلی با درصد پایین، و هر نوشیدنی صنعتی که حاوی الکل اتیلیک باشد، همه حرام هستند.
اما الکل موجود در داروها، عطر، و مواد غذایی مانند سرکه، سس سویا، یا میوه های تخمیر شده طبیعی که درصد بسیار ناچیزی دارند و هرگز مست کننده نیستند، حکم متفاوتی دارد. بسیاری از فقها این موارد را به شرطی که مست کننده نباشند و از شراب به معنای فقهی خارج باشند، جایز می دانند. در این موارد، بهتر است از فتوای مرجع تقلید خود پیروی شود.
تفاوت الکل صنعتی و الکل خوراکی
در شیمی، الکل به گروهی از ترکیبات گفته می شود که الکل اتیلیک (اتانول) یکی از آن هاست. آنچه در مشروبات الکلی وجود دارد و مست کننده است، اتانول است. الکل های دیگر مانند متانول سمی و کشنده هستند و در نوشیدنی ها به کار نمی روند. از نظر فقهی، ملاک حرمت، خاصیت اسکار و مست کنندگی است، نه صرف وجود نام الکل در ترکیبات. بنابراین، محصولاتی که حاوی الکل به عنوان حلال هستند اما مست کننده نیستند، مانند برخی عطر ها و داروها، در حکم شراب نیستند.
حکمت های حرمت شراب
اسلام دینی است که احکام آن بر پایه حکمت استوار است. حرمت شراب نیز از این قاعده مستثنی نیست و حکمت های گوناگونی در آن نهفته است. این حکمت ها را می توان در چهار بُعد جسمی، روانی، اخلاقی و اجتماعی بررسی کرد.
آسیب های جسمی
پزشکی نوین تأیید می کند که مصرف الکل آسیب های جدی به بدن وارد می کند. کبد، مغز، قلب، معده، کبد و دستگاه گوارش از مهم ترین اعضای آسیب پذیر در برابر الکل هستند. بیماری هایی مانند سیروز کبدی، هپاتیت الکلی، نوروپاتی، کاردیومیوپاتی، پانکراتیت، و انواع سرطان های گوارشی و کبدی، از عوارض مصرف طولانی مدت الکل محسوب می شوند. سازمان جهانی بهداشت، الکل را یکی از عوامل اصلی مرگ ومیر در جهان معرفی کرده است.
الکل حتی در مقادیر کم می تواند باعث اختلال در خواب، کاهش کیفیت استراحت، تضعیف سیستم ایمنی، و افزایش خطر تصادفات رانندگی شود. تحقیقات نشان می دهد که هیچ مقدار امنی برای مصرف الکل وجود ندارد و هر مقداری از آن با خطراتی همراه است.
آسیب های روانی
الکل تأثیر مستقیمی بر سیستم عصبی مرکزی دارد و باعث اختلال در عملکرد مغز می شود. افسردگی، اضطراب، اختلالات خواب، کاهش حافظه، و در موارد شدید، زوال عقل و بیماری های روانی مزمن از عوارض مصرف مداوم الکل است. وابستگی به الکل که به آن الکل 依赖ی یا الکلیسم می گویند، یکی از سخت ترین انواع اعتیاد است که درمان آن نیازمند دوره های طولانی و گاهی بستری است.
آسیب های اخلاقی و معنوی
همان طور که در روایات اشاره شد، شراب عقل را که برترین موهبت الهی به انسان است، زائل می کند. انسان در حالت مستی، اختیار خود را از دست می دهد و ممکن است مرتکب گناهانی شود که در حالت عادی هرگز به آن ها نزدیک نمی شود. قتل، زنا، توهین، آزار دیگران، و بسیاری از جنایات دیگر، ریشه در مصرف الکل دارد. از نظر معنوی، شراب حجابی میان انسان و خداست و مانع از حضور قلب در عبادات می شود.
آسیب های اجتماعی و خانوادگی
قرآن کریم به صراحت می فرماید: «إِنَّمَا یُرِیدُ الشَّیْطَانُ أَنْ یُوقِعَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ»؛ شیطان می خواهد به وسیله شراب میانه شما عداوت و کینه ایجاد کند. آمارها نشان می دهد که بخش بزرگی از طلاق ها، خشونت های خانگی، کودک آزاری، و جنایات خیابانی، تحت تأثیر الکل رخ می دهد. خانواده های بسیاری به دلیل اعتیاد یکی از اعضا به الکل از هم پاشیده اند و کودکان بی شماری در محیط های ناامن بزرگ شده اند.
شراب در ادیان آسمانی دیگر
حرمت شراب تنها مختص اسلام نیست. در دین یهود نیز شراب در موارد خاصی ممنوع شده است، به ویژه برای کهنگان (ناذرین) که در عهد عتیق، کتاب اعداد فصل ۶، از آن ها خواسته شده از شراب و هر آنچه از انگور باشد پرهیز کنند. در مسیحیت، اگرچه شراب به عنوان نماد خون مسیح در مراسم عشای ربانی به کار می رود، اما بسیاری از فرقه های مسیحی مانند مورمون ها، ادونتیست ها و برخی پروتستان ها، مصرف هرگونه مشروبات الکلی را حرام می دانند.
در ادیان شرقی مانند هندوئیسم و بودیسم نیز مصرف مواد مست کننده از اصول اخلاقی پایه محسوب می شود و یکی از پنج پیشگیری اصلی در بودیسم، پرهیز از مواد مست کننده است. این نشان می دهد که حرمت شراب یک حکمت فراادیانی است که در سنت های مختلف دینی به شکلی بازتاب یافته است.
پاسخ به شبهات رایج درباره حرمت شراب
در سال های اخیر، شبهات مختلفی درباره حرمت شراب مطرح شده است که پاسخ آن ها لازم است. یکی از این شبهات، ادعای فواید سلامتی مصرف کم الکل است که در برخی پژوهش های قدیمی مطرح می شد. پژوهش های جدید و گسترده تر نشان داده اند که این فواید یا وجود ندارند یا بسیار ناچیز و قابل چشم پوشی در برابر آسیب های جدی هستند. سازمان جهانی بهداشت در گزارش های اخیر خود، هرگونه مصرف الکل را مضر دانسته است.
شبهه دیگر این است که چرا اسلام در مهمانی های بهشتی شراب وعده داده است. پاسخ این است که شراب بهشتی با شراب دنیا تفاوت ماهوی دارد. قرآن کریم در سوره صافات آیه ۴۷ می فرماید: «لَا فِیهَا غَوْلٌ وَلَا هُمْ عَنْهَا یُنْزَفُونَ»؛ در آن نه غولی (سردرد و آسیب) هست و نه از آن مست می شوند. شراب بهشتی لذت می دهد بدون آنکه عقل را زائل کند یا آسیبی برساند، و این با شراب دنیا که ذاتاً مست کننده و آسیب رسان است، کاملاً متفاوت است.
شبهه سوم درباره مصرف داروهای حاوی الکل است. همان طور که پیش تر اشاره شد، ملاک حرمت، خاصیت اسکار است. داروهایی که درصد بسیار کمی الکل دارند و هرگز مست کننده نیستند، در حکم شراب نیستند. با این حال، امروزه داروهای بدون الکل به فراوانی در دسترس است و بهتر است در صورت امکان از آن ها استفاده شود.
پرسش های متداول
آیا خوردن غذای پخته شده با شراب حرام است؟ اگر شراب در غذا به گونه ای پخته شود که خاصیت اسکار آن از بین برود و دیگر مست کننده نباشد، برخی فقها آن را جایز می دانند. اما احتیاط آن است که از خوردن چنین غذاهایی پرهیز شود، زیرا تشخیص از بین رفتن کامل خاصیت اسکار دشوار است.
آیا سرکه ای که از شراب درست شده باشد حرام است؟ اگر شراب به طور طبیعی و بدون دخالت انسان به سرکه تبدیل شود، پاک و حلال است. اما اگر انسان شراب را عمداً به سرکه تبدیل کند، بنا بر احتیاط واجب، حرام است. در این مورد باید به فتوای مرجع تقلید خود مراجعه شود.
آیا استفاده از عطر و لوازم آرایشی حاوی الکل جایز است؟ بله، الکل موجود در عطرها و لوازم آرایشی معمولاً الکل صنعتی یا الکل با درصدی است که مست کننده نیست، بنابراین استفاده از آن ها اشکال ندارد و باعث نجاست بدن و لباس نمی شود. البته در این مورد نیز اختلاف نظر جزئی میان فقها وجود دارد.
آیا نوشیدن ماءالشعیر بدون الکل حلال است؟ ماءالشعیری که هیچ گونه الکل نداشته باشد و مست کننده نباشد، حلال و پاک است. اما ماءالشعیرهای الکلی که درصدی الکل دارند، حرام هستند. هنگام خرید باید به برچسب محصول و میزان الکل آن توجه کرد.
اگر کسی نداند نوشیدنی حاوی الکل است و آن را بنوشد، چه حکمی دارد؟ اگر واقعاً جاهل به موضوع بوده و قصد مصرف شراب نداشته است، گناهی بر او نیست. اما به محض آگاهی، باید از ادامه مصرف خودداری کند و برای نمازهای خوانده شده در حالت ندانستن، قضای آن ها بنا بر احتیاط واجب است.
آیا کار در رستورانی که شراب سرو می کند جایز است؟ اگر کار مستقیماً در سرو، تهیه یا فروش شراب باشد، حرام است. اما اگر کار در بخش های دیگر مانند آشپزی غذاهای حلال یا خدمات عمومی باشد و شخص مستقیماً در معامله شراب مشارکت نکند، بسیاری از فقها آن را جایز می دانند. در این موارد، احتیاط و پرهیز از شبهه بهتر است.
جمع بندی
حرمت شراب در اسلام، حکمی قطعی، عقلانی و مبتنی بر حکمت های عمیق است. قرآن کریم، روایات پیامبر و اهل بیت (ع)، و اجماع فقها، همگی بر این حکم تأکید دارند. آسیب های جسمی، روانی، اخلاقی و اجتماعی شراب، از یک سو، و پژوهش های علمی نوین، از سوی دیگر، حکمت این حکم الهی را بیش از پیش روشن می سازند. مسلمان مومن با پرهیز از شراب، نه تنها فرمان پروردگار را به جا آورده، بلکه از خود، خانواده و جامعه اش در برابر آسیب های جبران ناپذیر محافظت کرده است. در دنیای امروز که آسیب های الکل بیش از هر زمان دیگری آشکار شده است، پیروی از این حکم الهی، راهی به سوی سلامت، آرامش و رستگاری است.